UNIX İşletim Sistemi | Genç Web Tasarım

İletim sistemi; bilgisayarların ana ve yan belleklerinin en verimli biçimde kullanılması, çevre donanımla bilgisayar arasındaki iletişimin sağlanması, işlemlerin ve akış işinin yönetilmesi,dosya sistemlerinin oluşturulması ve yönetilmesi, çeşitli hizmet ve uygulama programlarının çalıştırılmasını sağlayan bir programlar topluluğu olarak tanımlanabilir.
Her işletim sisteminin doğal bir tarihçesi var. Fakat hiçbiri UNIX işletim sistemininki kadar ilgi toplamamıştır. Çünkü diğer işletim sistemleri, büyük çoğunlukla tek bir model bilgisayar sistemine bağımlı olarak geliştirilmiştir. Donanım ömrünü tamamladığında doğal olarak işletim sistemi de devreden çıkıyordu. Bazı firmaların farklı modelleri arasında aynı işletim sisteminin devam ettiği görülmesine karşılık, farklı firmaların donanımlarında, kişisel bilgisayarlar hariç, aynı işletim sisteminin kullanıldığına rastlanılmamıştır. UNIX işletim sisteminin bu denli tercih edilmesinin temel nedeni olarak, donanıma bağlı kalmaması ve bilgisayarlar arasında “taşınabilir” özelliklere sahip olması gösterilebilir.
UNIX’in tarihçesi 1960’lı yılların sonunda Bell Laboratuarı programcılarından Ken Thompson’un çalışmalarıyla başlamıştır. Thompson ve arkadaşları işletim sistemi Multics olan GE645 bilgisayarlarını kullanıyorlardı. UNIX işletim sisteminin ilk tasarımı 1961 yılında Ken Thompson, Dennis Ritchie ve R.H.Canaday tarafından geliştirilmeye başlanıldı. Thompson daha çok kütük sistemi, Ritchie ise aygıt kütükleriyle uğraştı. Bu aşamada işletim sistemi birkaç kez denendi. Fakat kullanılmakta olan GE645 bilgisayarının laboratuarlarda ömrünün tükenmesi üzerine çalışmalara son verildi.
1969’da Thompson uzay yolculuğu isimli bir proje geliştirdi. Projeyi ilk önce Multics’de yazdı ve daha sonra GECOS işletim sistemi için fortran diline çevirdi. Bu program güneş sisteminin hareketi, gezegenler ve ayın görüntüsünün elde edilmesi gibi birçok işlemi yapabiliyordu.
Buna rağmen, donanımın yeterince uygun olmaması ve yüksek maliyetler nedeniyle programın GECOS modeli başarısız olmuştur. Bunun üzerine Thompson, o günün koşullarında görüntüleme işlemlerinin kusursuz sayıldığı PDP-7 bilgisayarını kullanmaya başladı. Üzerine çalışılan bilgisayar sistemi uzay yolculuğu programı için uygun bir donanım olmasına karşılık, gelişmiş programları destekleyebilecek güçte bir işletim sistemine sahip değildi. Thompson bu eksikliği gidermek üzere PDP-7 assemblerinde bir işletim sistemi yazmaya koyuldu. Ortaya çıkan işletim sistemi “çoklu” değildi ve bu nedenle de1970 yılında Brian Kernighan tarafından “UNIX” olarak adlandırıldı.
UNIX işletim sistemi bu kez 1971’de Ritchie tarafından PDP-11 model bilgisayarları üzerinde geliştirildi. UNIX’in bu modeli, öncesine oranla daha kullanışlı idi.
1977’de PDP-11’e donanım olarak hiç benzemeyen Interdata 8/32 bilgisayar sistemlerinde UNIX denendi ve başarılı sonuçlar elde edildi.
UNIX işletim sistemi 1983 yılından sonra ticari bir işletim sistemi olarak kullanılmaya başlandı.(ÖZKAN,1996)

Kaynakların yönetimini gerçekleştirir. Giriş/çıkış işlemlerini, çevre birimlerin eşgüdümünü ve iletişimi düzenler.

Bilgi yapılarını (kütük ve directory(dizin)) düzenler. Hiyerarşik kütük sistemi UNIX işletim sisteminin en önemli bölümüdür. Bilgi kütüklerinin oluşturulmasını ve saklanmasını sağlar.

Komut yorumlayıcısıdır. Kabuk bölümü yalnızca bir destek bölümüdür ve işletim sisteminin parçası sayılmamakla birlikte, kullanıcılar açısından sistemin yararlı bir bölümüdür. Kabuk ya da shell, kullanıcı isteklerini çekirdek işlevlerinden ve destek programlardan karşılar. Kabuğun ana görevi, terminalden girilen komutları yorumlamaktır. (ÇUBUKÇU, ----)
UNIX’te kullanıcı ile çekirdek arasındaki etkileşim kabuk aracılığıyla sağlanır.
UNIX’i oluşturan bölümler birbirleriyle karşılıklı etkileşim içinde çalışırlar. UNIX işletim sisteminin özünü çekirdek oluşturmaktadır. Çekirdek bilgisayara erişimi denetler, bilgisayarın belleğini yönetir, dosya siteminin bakımını yapar ve kullanıcılar arasında bilgisayar kaynaklarının bölüşümünü sağlar.

Basitçe bir karakterler dizisi olarak görülebilir. Dosyalar herhangi bir bilgiyi daha sonra kullanılmak üzere saklamak amacıyla kullanılır. Örneğin; sembolik veya ikili programlar gibi. Dosya en basit şekliyle karakter dizilerinden oluşmakta ve birbirinden “yeni satır”(newline) karakteri diye ayrılmaktadır.
Dosyaların yapısı sistem tarafından değil, programlar tarafından denetlenir. Sıradan dosyalar okunabilir veya yazılabilir. Okuma ve yazma dosya göstergesi tarafından belirlenen yerden başlar. Bir dosyanın ortasına karakter girişi yapılamaz veya ortadan karakter silinemez. Birden fazla program aynı dosyayı okuyup yazabilir.

İlişkili dosya satırlarını içeren bir tür “süper dosya” olarak tanımlanabilir. Dizin yaratılabilir, silinebilir ve içine dosya eklenip istenirse silinebilir. Kullanıcı tarafından yaratılan bir dizin üzerindeki tüm denetim kullanıcıya aittir. Eğer izin vermez ise, sistem yöneticisi (süper user) dışında hiç kimse okuyamaz veya yazamaz.
UNIX dizinleri hiyerarşik bir yapıya sahiptir. En üstte kök dizini yer alır. Diğer tüm dizinler kökün birer alt dizini olarak kabul edilir. Kök dizin “/” işareti ile tanılanmıştır. Kök dizin altında bin,etc,dev,lib ve tmp gibi ortak dizinler yanısıra kullanıcı tanımlı dizinler yer alabilir.

Fiziksel cihazlara karşılık gelen ve onları işletim sistemine tanıtan dosyalardır. Örneğin bunlar arasında terminal, disk sürücü, teyp sürücü, yazıcı veya iletişim bağlantıları ile ilgili dosyalar sayılabilir. Sistem aynen sıradan dosyalarda olduğu gibi bu tür özel dosyaları okur, yaza ve ilişkili oldukları cihazları aktif halde tutmaya çalışır. Kullanıcı herhangi bir cihaza erişmek istediğinde bu cihazla ilgili dosyaları kullanmak zorundadır.

Diğer işletim sistemlerinde olduğu gibi UNIX’te de kullanıcı isteğini girmeye yarar. Yukarıda da belirttiğimiz gibi komutlar kabuk tarafından yorumlanır. UNIX kabuğu komutu bir girdi olarak aldıktan sonra yorumlamaya başlar. Önce komutla ilgili bir dizin araştırması yapar ve istediği programlarla birlikte çekirdeğe aşır. Çekirdek programdaki bilgileri izleyerek komutları çalıştırır.

UNIX sistemini kullanmaya başlamadan önce kullandığımız terminali tanımalı ve klavye özelliklerini öğrenmeliyiz. Daha sonra terminal düzenlemesi (set-up)’nin UNIX’e uygun yapılmasından emin olmalıyız. Bu işlemin nasıl yapılacağı terminal tipine göre değişmektedir. Bazı terminaller arkasındaki anahtarla set edildiği gibi diğerleri klavyedeki fonksiyon tuşları yardımıyla yapılır.
Terminal aşağıdaki şekilde set edilir:

UNIX’te komutlar yazılırken küçük, alttaki harfler (LOWERCASE)kullanılmalıdır.
$                 Sistemin komut sembolü
#                 Bir karakter silme
@              Girilen satırı silme veya iptal etme
BREAK      İşleyen program veya komutu durdurur
DEL           Mevcut satırı iptal etme
ESC            Bir başka tuş ile beraber kullanılır.
RETURN    Satır sonunu bildirir. Sembolü “CR”’dir.
CTRL-h      Yatay tab (formatlama) yapar.
CTRL-s       Ekrandan sürekli akışı geçici olarak durdurur.
CTRL-q       Ekrandaki geçici durdurmayı kaldırıp tekrar başlatır.
Standart UNIX sistem komut sembolü “$”’dır. Eğer ekrana $ işareti çıkmış ise UNIX komut girmeye hazırdır. “$” sembolünü isteğimize göre değiştirebiliriz. (#...gibi) (DİLAVER, 1992)

Bir kullanıcını UNIX komutlarına ulaşabilmesi için komut yorumlayıcısına ulaşması gerekir. Giriş işlemi ardarda bazı işlemlerin yapılması ile olur. bilgisayarın ilk açılışı sistem yöneticisi yada onun yetki verdiği bir kullanıcı tarafından yapılır. UNIX sistem açıldığında, bağlı tüm terminallerde, aşağıdaki görüntü oluşur.
login: _
UNIX sistem, kullanıcıdan bir “bağlantı ismi” (login name) beklemektedir. Bağlantı ismi küçük harf yazılmalıdır. Sistem yöneticisinin bağlantı ismi “root”’dur. Bağlantı ismi girildikten sonra bu kez kullanıcıdan bir parola girmesi istenir.
Password: _
Kullanıcı ismi ve parola doğru olarak girildikten sonra ekranda
$ _
işareti görüntülenir. Bu işaret UNIX kabuğuna ulaşıldığını ve sistemin UNIX komutlarını kabul etmeye hazır olduğunu gösterir. Eğer kullanıcı sistem yöneticisi ise,
# _
işareti görüntülenir. (ÖZKAN, 1996)

Kullanıcı komut yorumlayıcısında işini bitirdikten sonra sistemi iki şekilde terk edebilir.

Sonuç olarak UNIX sistemden çıkar ve ekranda “login: _” görüntüsü çıkar. (ÖZKAN,1996)

Güvenlik, UNIX işletim sisteminin en kuvvetli aynı zamanda da en zayıf olduğu konulardan birisidir.
En kuvvetli, çünkü işletim sistemi kendisini ve kullanıcıların sahip oldukları dosyaları çok iyi şekilde koruyabilmektedir.
En zayıf, çünkü bir kötü niyetli kişi “root şifresini eline geçirirse sistemi çok kolayca mahvedebilir.
UNIX altında her türlü erişim, kullanıcı tanıtım kodları ve şifreleri temeline dayanmaktadır. Eğer kullanıcılarınız şifreleri konusunda yeteri kadar hassas davranmıyorlarsa, işyerinde salonun bir ucundan diğer ucuna “Senin şifren neydi ?” sorusuna aynı şekilde bağırarak cevap veriyorlarsa, sisteminizde güvenlik yok demektir.
Hele hele “root“ şifresi son derece önemlidir. Kullanıcı psikolojisi olsa gerek, insanlar root yetkilileriyle çalışmaktan hoşlanıyorlar. Bu nedenle de, eğer şifreyi biliyorlarsa, gerekmese bile root kullanıcı olarak sisteme girmeyi tercih ediyorlar. Bu nedenle sistemin şifreleri iyi korunmalıdır. Sık sık değiştirilmelidir. Şifre değiştirilmesi kısaca şu şekilde yapılır:
Kullanıcı şifresi passwd komutu aracılığıyla yapılır. Komut şu şekilde tanımlanmaktadır:
passwd
komut bu şekilde yazıldığında, ardından gelen satırlarda kullanıcıdan bir parola tanımlaması istenir. Parola en az altı karakterden oluşmalıdır. Dokuz karakteri geçtiği takdirde, aşan kısımlar göz önüne alınmaz. Parola içinde en az iki karakterin alfabetik, kalanının sayısal veya en az bir karakterinin sayısal, kalanının alfabetik olmasına dikkat etmek gerekir.
Parola bağlantı isminden farklı olmalıdır. Parola seçilirken kolayca tahmin edilebilecek karakterler olmamasına dikkat edilmelidir.

Sıradan dosyalar, bilgi dosyalarıdır. Bu dosyalar metin, kaynak program veya amaç program kodlarından oluşabilir. Örneğin; programcıların herhangi bir program dilinde hazırladıkları kaynak programlar veya derlendikten sonra elde edilen amaç programlar sayılabilir. Bu tür programların kullanıldıkları veri dosyaları da sıradan dosyalar olarak bilinmektedir. Özel dosyalar ise sistem tarafından kullanılan dosyalardır. Örneğin; cihazlarla ilgili birtakım değerlerin saklandığı dosyalar özel dosyalardır. (ÖZKAN, 1996)

UNIX işletim sisteminde her dosya belirli bir isme sahip olmalıdır. Dosya isimleri karakterlerden oluşur ve 14 karakteri geçmemesi gerekir. Dosya isimleri içinde alfabetik karakterler yanı sıra rakamlar ve özel karakterler kullanılabilir. Fakat, “/” dışında tüm karakterlerin kullanılmasına izin verilmesine karşılık, özellikle karakterler arasında boşluklar, görünmeyen karakterler, + , - gibi karakterler ile ?, @, #, $, ^, &, *, ), (, [, ] , \ işaretler tercih edilmemelidir. (ÖZKAN, 1996)

UNIX’te dizinler hiyerarşik bir yapıya sahiptir. Bu hiyerarşik yapı, tıpkı bir ağaca benzetilebilir. Bu yapının en üst noktasını “kök dizin” (root) oluşturur. Diğer dizinler bu dizinin birer alt dizinidir. Kök dizin ”/” ile isimlendirilmiştir. Şekil UNIX’te dizinlerin hiyerarşik yapısını gösteriyor. (ÖZKAN, 1996) Dosyalara erişim-yol tanımları :

UNIX’te her dosya veya dizinin bir yol tanımı (path name) mevcuttur. Bu yol tanımı, dosyanın bulunduğu konumu belirler. İki tür yol tanımı kullanılabilir. Birincisi, “tam yol tanımı”, diğeri ise “göreli yol tanımı” `dır.
Tam yol tanımı, doayanın bulunduğu konumu ayrıntılı olarak içerir. Bu tanım, “/” kök dizininden başlar ve dosyanın bulunduğu en son dizine kadar devam eder. Yol tanımı içinde sadece bir dosya ismi vardır. Diğer tüm isimler dizinleri gösterir. Dizinler arasında “/” ayıracı kullanılır. Bu ayıracın kök işaretiyle bir ilgisi yoktur. Aşağıdaki tam yol tanımını göz önüne alalım. Bu tamın içinde /, usr, muh ve data birer dizindir. Tanımın sonunda yer alan muhflyev kullanıcı tarafından yaratılmış bir dosyadır. (ÖZKAN, 1996)

Dosyaların korunması

UNIX işletim sistemi çok kullanıcılı bir sistemdir. Bu nedenle tüm dosyaların korunması gerekir. Dosyalara erişimin denetlenmesi amacıyla, her bir kullanıcının hangi dosyalara erişebileceğini saptayan bir sistem mevcuttur.
UNIX’te dosyalara erişimi sınıflandırmak üzere üç tip kullanıcı tanımlanmıştır. Bunlar:
-dosyanın sahibi (owner)
-kullanıcının grubu (group)
-diğer tüm kullanıcılar
Dosyalara erişimi sınırlandırmak amacıyla üç türlü izin verilebilir. Bu izinler;
-Okuma
-yazma
-çalıştırma biçimindedir. (ÖZKAN,1996)

Dosya Sahibinin Değiştirilmesi

chown komutu:

Bir dosyanın yada dizinin sahibini değiştirmek olasıdır. Chown komutuyla sağlanan bu olanak, dosyanın sahibi veya sistem yöneticisi tarafından kullanılabilir. Komut;
chown yeni sahibinin ismi dosya ...
chown yeni sahibinin ismi dizin ...
şeklinde tanımlanmaktadır.

chgrp komutu:

Bir dosya yada dizinin sahibi chown komutu yardımı ile değiştirilebiliyordu. İstenirse grubu da değiştirilebilir. Bu amaçla chgrp komutu kullanılır. Komut;
Chgrp yeni grubun adı dosya ...
Chgrp yeni grubun adı dizin ...
şeklinde tanımlanmaktadır.

İzin İfadesinin Değiştirilmesi

chmod komutu:

Bir dosya veya dizine verilen izinler istendiğinde değiştirilebilir. Bu amaçla chmod komutu kullanılır. Komut;
chmod izin modu dosya ...
chmod izin modu dizin ...
şeklinde tanımlanmaktadır.
İzin modlarını iki türlü ifade etme olanağı vardır. Bunlardan birincisi onaltılı sisteme (octal) göre tanımlama, ikincisi ise sembolik tanımlama şeklidir.